Testament of youth: an autobiographical study of the years 1900–1925 - Vera Brittain

In het Nederlands vertaald als Testament van de jeugd.  
Uitgegeven bij De Bezige Bij.
Vertaald door Otto Biersma, Luud Dorresteyn, Marianne Palm, Hans Kloos.
638 blz. 

Testament of Youth is een van de beroemdste autobiografieën uit de tijd van de Eerste Wereldoorlog. Vera Brittain was 20 toen de oorlog uitbrak in 1914.  Er wachtte haar een mooie studietijd in Oxford. Maar als haar verloofde en broer dienst nemen in het leger, kan ze niet achterblijven en ze gaat aan de slag als vrijwilligster bij het Britse Rode Kruis.  Het noodlot slaat snel toe.  Tegen Kerstmis 1915 is haar verloofde al gesneuveld. In 1918 verliest ze ook haar broer. Zelf doet ze al die oorlogsjaren dienst in ziekenhuizen en veldhospitalen van Londen, over Malta tot Frankrijk. Testament of Youth  werd in 1933 uitgegeven en het was meteen een bestseller. In 1915 werd het boek verfilmd met in de hoofdrollen Alicia Vikander en Kit Harington.
Wat een boek! Er is zoveel stof om over na te denken, het Engels heeft daar een mooi woord voor: 'thought-provoking'. Het is niet alleen een boek over de belevenissen van een jonge verpleegster in oorlogsomstandigheden, hoewel ik me kan voorstellen dat de film  wel daarop zal gefocust hebben. (Voor alle duidelijkheid: ik heb de film niet gezien.) Het is evengoed een boek over de strijd van een jonge vrouw om gehoord te worden in een maatschappij waar mannen het nog steeds voor het zeggen hadden. Het toont een wereld in verandering, met de wereldoorlog als bruuske catalysator. 
Voor de oorlog werd Brittain nog als een beetje abnormaal beschouwd in haar provinciale omgeving. Welke jonge vrouw wilde nu gaan studeren als je toch ook gewoon kon trouwen? Na de oorlog vond zelfs haar vader het normaal dat ze zelfstandig in Londen bleef wonen, ongetrouwd en vrij. 
Een boek over een vrouw die tegen de tijdsgeest in haar eigen weg gaat, dat kan bij mij altijd op sympathie rekenen. Dat is ook de reden waarom ik de minpuntjes van deze autobiografie erbij neem. Vooral in de hoofdstukken na de oorlog wordt er wel heel veel met namen gegoocheld. Soms leest het als de notulen van een vergadering. Saai dus. En dan zijn er nog de vele gedichten waar dit werk bol van staat, haar eigen gedichten, die van broer, lief en vrienden en hun grote voorbeelden. Soms raakten ze me, dikwijls vond ik ze nogal geëxalteerd. Maar toch dus, wat een boek! 
Is het een aanrader? Ja, als je ermee kunt leven dat geen enkele kanjer van begin tot einde even goed is.   
 
★★★1/2

De jongen die zijn vader zocht - John Boyne

Vertaald door Ton Heuvelmans
Uitgegeven bij Boekerij
239 blz.

Het lag in de lijn der verwachtingen dat met de herdenkingen van de Eerste Wereldoorlog ook heel wat nieuwe boeken op de markt zouden komen, ook boeken voor kinderen en adolescenten.  De jongen die zijn vader zocht van John Boyne was een van de eerste Engelse boeken waarin de Eerste Wereldoorlog  verteld wordt vanuit de ogen van een kind. 

Vijf jaar is de kleine Alfie als zijn vader besluit om naar de oorlog te gaan, om 'zijn plicht te doen'. Na een tijdje komen er geen brieven meer van zijn vader. Alfie vreest dat hij dood is, hoewel zijn moeder beweert dat zijn vader 'op geheime missie' is. En dan begint de jongen aan zijn eigen geheime missie, vastbesloten zijn vader terug te vinden. 

Boeiend is de manier waarop je door de onbevangen ogen van een kind kijkt naar wat een oorlog doet met een kleine gemeenschap. Want naast mannen als Alfie's vader heb je ook nog de gewetensbezwaarden of dienstweigeraars, wat in een land zonder dienstplicht tot dramatische situaties leidde (1).  Voor de kleine jongen is het best verwarrend, vooral omdat net zijn vaders beste vriend een overtuigd pacifist is en weigert naar de oorlog te gaan. 

Dit doorgedreven gezichtspunt is niet helemaal zonder risico's. Zeker in het begin van de roman is de kleine Alfie misschien wel te intelligent voor zijn leeftijd. Naarmate de oorlog zijn einde nadert wordt ook Alfie ouder en  vervalt dit minpuntje grotendeels. Toch bleef ik met een wat ongemakkelijk gevoel zitten bij deze roman. Dat de Nederlandse vertaling van de titel van deze jeugdroman,  die in het Engels uitkwam als Stay where you are and then leave,  uitdrukkelijk het succes van De jongen in de gestreepte pyjama opzoekt, zit daar zeker voor iets tussen.  
★★★

(1)In 1914 kende Engeland nog geen dienstplicht. De propaganda om jonge mannen aan te sporen om dienst te nemen werd zeer bits gevoerd en polariseerde de bevolking. Groepjes militante vrouwen boden aan de jongemannen die in Engeland achterbleven zomaar op straat een witte veer aan. De boodschap was duidelijk. De witte veer geef je namelijk aan een lafaard. Het was op sommige momenten niet meer veilig om als gezonde jonge man op straat te komen. John  Boyne schreef daar al eerder een roman over, De witte veer.

Oorlog en terpentijn – Stefan Hertmans

Uitgegeven bij De Bezige Bij

336 blz.

In Oorlog en terpentijn gaat Stefan Hertmans aan de slag met de dagboeken van zijn overleden grootvader. Nog voor hij dertig was had Urbain Martien al zijn portie menselijke miserie gehad, van een armoedige jeugd in een arbeidersgezin in het Gentse, de vroege dood van zijn vader, tot de Eerste Wereldoorlog en vlak daarna de dood van zijn eerste geliefde.   

De stilist en essayist Hertmans zet die verhaalstof meesterlijk naar zijn hand. Zo wordt Oorlog en terpentijn een boek met een dubbele insteek. Er is  de authentieke getuigenis van de grootvader, op zich al  een uniek document. En er is de reflectie van de schrijver-kleinzoon.

Ik was vrijwel meteen verkocht. Dat begon al bij de titel. Je kan niet anders dan denken aan die andere grote klassieker, Oorlog en vrede. In een interview (zie link) geeft Hertmans zelf interessante duiding: de gekwetste kunstenaar die vrede zocht in zijn schilderen. Mooie metafoor. 

Er zijn weinig boeken die ik meer dan een keer lees. Voor Oorlog en terpentijn maak ik graag een uitzondering.  En om op de vraag van een recensent te antwoorden: ja, hij mag gerust naast Godenslaap van Erwin Mortier en Post voor mevrouw Bromley van Stefan Brijs staan. Een schitterend boek om mijn leesjaar mee te eindigen!

★★★★★

http://www.knack.be/nieuws/boeken/vlaanderen-mag-blij-zijn-met-de-banaliteit-die-er-vandaag-heerst-stefan-hertmans/article-reportage-104149.html

Post voor mevrouw Bromley – Stefan Brijs

Uitgegeven bij Atlas
510 blz.

Wordt met plezier toegevoegd aan mijn lijstje De Groote Oorlog in boeken (zie bericht van 5 november 2010)! 

Stefan Brijs laat zijn roman over de Eerste Wereldoorlog beginnen in Londen 1914.  De jonge John Patterson wil graag studeren. Dat zal niet makkelijk worden, want zijn vader, een postbode, heeft het niet breed. Maar ze hebben het alvast beter dan zijn zoogbroer Martin Bromley, die met zijn familie in omstandigheden leeft die niet hadden misstaan in een roman van Dickens. Dan verklaart Engeland de oorlog aan Duitsland en terwijl Martin zo snel mogelijk een uniform wil aantrekken, houdt de kersverse student John Patterson dapper stand tegen de agressieve rekruteringscampagnes van Lord Kitchener. Laat anderen dat nu juist laf vinden …

In het tweede deel zijn de kaarten voor de onfortuinlijke jongeman al helemaal anders geschud en wordt hij een van de zovelen die in de loopgravenoorlog moet zien te overleven.

Die tweedeling beviel me wel. De literator in Brijs zorgt er natuurlijk voor dat er spiegelingen zitten in de twee delen. De post voor  mevrouw Bromley uit de titel speelt hierin een grote rol. Maar ik wil van de plot toch niet te veel weggeven.

Heerlijke leeservaring was het trouwens om al heel snel de iconische posters uit die periode tot leven te zien komen. De dreigende vinger van Kitchener, de rol van de vrouwen op het thuisfront, je ziet ze zo voor je.  De posters zelf vind je niet in het boek, de grimmige realiteit erachter des te meer.  Met zijn kleine beroepsleger was Engeland wel genoodzaakt een zeer felle propagandaoorlog  te voeren.  Geen goede tijd voor pacifisten dus. Ook in het tweede deel, dat zich aan het westerse front afspeelt, besef je hoe deze oorlog in ons collectief geheugen zit, want moeiteloos schuiven over de beschrijvingen van Brijs andere beelden binnen, beelden uit andere films, uit documentaires, uit fotomateriaal uit bijv. het Ieperse In Flanders Fields Museum.  

Een goed gedocumenteerde roman, vlot geschreven en spannend gehouden tot op het einde, die je ook nog doet nadenken over  pacifisme en patriottisme, over (al dan niet gewild) heldendom, over solidariteit en overlevingsdrang … , kortom over het leven van een gewone jongeman in een oorlog die de zijne niet was. Meer moet dat voor mij niet zijn.

✮✮✮✮✫