De opgang - Stefan Hertmans

Uitgegeven bij De Bezige Bij

440 blz.

Over deze roman is zowat alles al gezegd. Moeilijk om daar nog iets aan toe te voegen. Dat zal me leren om mijn recensie steeds maar uit te stellen. Ik beperk me hier dan ook tot wat losse flodders, tot wat persoonlijke leesbedenkingen, wat tenslotte nog altijd het hoofddoel is van deze blog.  

Wie nood heeft aan wat meer samenhang, verwijs ik graag door naar een mooi artikel  :   

https://reportersonline.nl/ik-moest-de-spoken-in-dit-huis-tot-leven-wekken-stefan-hertmans-over-zijn-nieuwe-roman-de-opgang/

 

Ik was om te beginnen al erg gecharmeerd en geïntrigeerd door de nochtans prozaïsche titel.  De opgang. Van de Vlaamse SS-er Willem Verhulst? Moest het niet eerder ondergang zijn? Maar de structuur van het boek, opgehangen aan de bezichtiging van een huis van onder naar boven, een Vlaams notarissenwoord blijkbaar, maakt het een perfecte keuze. 

De inhoud liet mij uiteraard niet onberoerd. Er is natuurlijk het grotere plaatje: het verhaal van de Vlaamse collaboratie, een ideale uitlaatklep voor een gefrusteerd individu dat  zich maar al te graag liet meeslepen.  Al druk ik dat te zacht uit. Want hoewel Verhulst misschien niet eigenhandig mensen heeft vermoord,  van achter zijn bureau waar hij ijverig lijstjes aanlegde met namen van 'verdachte individuen' heeft hij zeker honderden mensen de dood ingejaagd. Hij was bepaald geen kleine garnaal. 

Maar ik was nog meer in de ban van het kleine verhaal: dat van de man Verhulst in zijn gezin. Een bizarre situatie. Zijn Nederlandse , protestantse vrouw Mientje kon dan wel niet verhinderen dat hij buitenshuis volledig de militant-fascistische toer opging, binnen het gezin hield ze vast aan haar eigen morele waarden. In haar huis, in het bijzijn van de kinderen, geen vertoon van uniformen en geen wapens. Zo brutaal als Verhulst optrad buiten huis, zo mak was hij als hij netjes zijn uniform in de gang achterliet. Ook alle contacten met Duitse SS-ers  werden strikt achter gesloten deuren in de voorkamer - de dodenkamer - gehouden. De SS-dolk, cadeautje van vader aan zoon Adri, belandde dan ook prompt in het Lieveke, het water dat achter hun huis stroomde. Hoe hield Mientje het uit in deze schizofrene situatie? En wat te denken van Willems schaamteloze affaire met Griet, zo maar onder  de neus van Mientje. Ik kijk naar de familiekiekjes en vraag me af wat er echt in deze vrouw is omgegaan. 

 

Hertmans is een leeftijd- en studiegenoot van mij. Dat bevordert natuurlijk de herkenning in deze roman. Soms komt die tevoorschijn in kleine anekdotes, zoals die van de studentenbetoging in het kielzog van Parijs '68. Wat wisten we toen nog weinig over de achtergronden en reikwijdte van kreten als 'Walen buiten'.

 

Dat de roman zich afspeelt in Gent, heeft zeker ook meegespeeld in mijn appreciatie van deze roman. Vanop tram 4 tuur ik in de buurt op zoek naar restanten van het verleden. Een keer stapte ik ook echt uit aan het Sluizeken en ging op zoek naar het huis, dat bijna de status van een personage heeft gekregen in deze auto-docuroman.

Prachtig zijn ook de beschrijvingen. Mijn favoriete fragment:

De zondagavond glijdt weg in de dommelende zwartheid van de lege straten; de avond loopt naar zijn eind, de stilte keert terug. Er is alleen nog het geruststellende geluid van de voorbijrijdende tram door de Grauwpoort in de richting van het Gravensteen, waardoor de plankenvloeren in het hele huis lichtjes trillen; Mien ligt wakker in het donker. Diep in de smalle steeg onder haar hoort ze nog hoe iemand een kind naar binnen roept, hoe een dichtvallende deur aan de overkant de stemmen dempt. Daarna het voorbijkomen van enkele lallende soldaten, en dan niets meer tot, na een twintigtal minuten, het staal van de tramwielen feilloos weer over de sporen glijdt, geruststellend, nu in de andere richting. De wielen lijken haar gedachten met zich mee te nemen, een verlangen op te roepen om langs het traject van de tramsporen te slenteren, richting voorstad en de haven, tot bij het havenbassin waar de aken kunnen draaien – een zwarte reusachtige kom vol vervuild, in cirkels wentelend water dat nog even aarzelt voor het zich overgeeft aan de beweging van het door industrie omzoomde kanaal. De roep van de voorstad, door de voorbijschuivende tram opgewekt, doet haar verlangen om weer op te staan, in alle stilte nog even naar buiten te gaan, langs de voorstedelijke puien en handeltjes waar allerlei rommel door elkaar in de etalages uitgestald ligt, zo tot in de steeds verlatener straten, tot bij de houten loodsen waar de wind killer is en de geur van de gestapelde waren de eenzame wandelaar zin doet krijgen in boten, in weggaan zonder omkijken.

En deze beklijvende afsluiter van een hoofdstuk waarin Hertmans de houding van zoon Adriaan tegenover zijn vader onderzoekt:

Hoeveel waarheid verdraagt een mens, wanneer het over zijn eigen vader gaat?

 

Zei ik al dat ik dit boek ondertussen al twee keer gelezen heb?  Dat zegt genoeg, denk ik. 

Respect, Stefan. Dit was zo mooi en zo evenwichtig. Ik koester het boek en begin misschien wel heel binnenkort aan een derde lectuur.

★★★★★

 

Anna Karenina – Tolstoj

Wat is het moeilijk om een klassieker als Anna Karenina tot zijn recht te laten komen in een korte bespreking! Toch een poging. 
Eerst en vooral is dit zo’n roman waarvan de openingszin geniaal is. “Alle gelukkige gezinnen lijken op elkaar, elk ongelukkig gezin is ongelukkig op zijn eigen wijze”. En om (problematische) relaties draait deze roman. Er is op de voorgrond Anna Karenina die haar levenloze/liefdeloze huwelijk met de oerdegelijke maar al even saaie ambtenaar Aleksej Karenin ruilt voor een gepassioneerde relatie met de militair Vronsky. De prijs die ze daarvoor betaalt is hoog. Ook Dolly, getrouwd met Anna’s losbol van een broer Stepan, droomt er wel eens van om uit haar huwelijk te stappen. En dan is er nog Kitty, Dolly’s jongere zus, die trouwt met Levin, idealist en grootgrondbezitter op het platteland, rusteloos op zoek naar de zin van zijn bestaan. 
Stof genoeg voor de auteur, die de gevoelens en motieven van zijn personages observeert en fileert met een scherpte die hen ook voor de hedendaagse lezer heel herkenbaar maken. Dat is voor mij de grote kracht van deze roman. 
Minstens even scherp is Tolstoj voor de maatschappij van zijn tijd, waarin de hypocrisie hoogtij viert, zeker in de aristocratische klasse. 
Verder voel je het oude Rusland kraken onder de invloed van nieuwe ideeën. Vooral de hoofdstukken die Levin aan het woord laten zijn al de voorbode van het nieuwe revolutionaire Rusland. Die hoofdstukken zijn misschien wel het moeilijkst te verteren. En daarom ben ik een beetje terughoudend geweest in mijn sterrenwaardering: niet zo veel lezers kunnen nog het geduld opbrengen om deze dikke pil van a tot z te lezen. ‘Veel’ leesplezier dus, maar een aanrader durf ik hem net niet te noemen. 
De recente filmbewerking van Joe Wright (2012) is dan ook een schitterend alternatief: de zeer theatrale scenografie is volgens mij de perfecte metafoor voor de schone schijn van het leven in de  high society van Sint-Petersburg op het eind van de 19de eeuw. Voor de uitdieping van de emoties moet je dan weer, wat had je gedacht, bij het boek zijn.

★★★1/2

Afscheid voor beginners - Anne Tyler

Vertaald door Aleid van Eekelen-Benders

Uitgegeven bij De Bezige Bij/Cargo

Afscheid voor beginners is Tyler's elfde roman. Bij nader toezien blijk ik mij  slechts twee van haar vorige romans te herinneren, De toevallige toerist en Ademlessen. En hoewel al heel veel is ondergesneeuwd in mijn leesgeheugen, weet ik toch meteen weer waarom ik altijd wel te vinden was voor een Tyler: de plot onthou je wellicht niet, maar wel de sfeer.   

In Afscheid voor beginners fileert ze met zachte hand, maar daarom niet minder scherp, een voorbije relatie. Aaron kijkt terug op zijn huwelijk met Dorothy, die door een ongeval om het leven is gekomen. Dat tragische ongeluk is dan ook het enige echt spectaculaire in deze roman. Tyler beschrijft vooral de kleine dingen uit het leven van elke dag. En in dat kleine is Tyler groot. 

Toch heeft haar jongste roman me niet echt van mijn sokken geblazen. Voor wie nog nooit een roman van Tyler gelezen heeft, ga naar haar oudere werk. En voor de liefhebbers, het blijft herkenbaar Tyler.

★★☆☆☆

Kentering van een huwelijk - Sándor Márai

Vertaald door Henry Kammer

Uitgegeven bij Wereldbibliotheek

415 blz.

Van Sándor Márai las ik eerder al Gloed en Vrede op Ithaca. Twee keer een schot in de roos. Met redelijk hooggespannen verwachtingen begon ik aan deze roman.

In Kentering van een huwelijk kijken drie personages beurtelings terug op hun op de klippen gelopen huwelijk. Ilonka is als eerste aan de beurt en vertelt over haar huwelijk met Peter. Dan doet Peter zijn relatie met Ilonka én met Judit, zijn tweede vrouw, uit de doeken. En als laatste horen we Judits kijk op de dingen.  De achtergrond is Boedapest aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog. Behalve een verhaal van liefde en verraad, van ontgoocheling en eenzaamheid is de roman evengoed een geschiedenis van de bourgeoisie, een levensvorm die na de oorlog over zijn hoogtepunt heen was.

Wie aan Márai begint, weet dat hij zich aan slow reading mag verwachten. Maar Kentering van een huwelijk bleek mij uiteindelijk toch te wijdlopig.  Ik vond er ook niet genoeg nieuwe inzichten of wijsheden in om de trage lectuur te compenseren. Ik heb het boek dan ook niet uitgelezen.

★☆☆☆☆