De opgang - Stefan Hertmans

Uitgegeven bij De Bezige Bij

440 blz.

Over deze roman is zowat alles al gezegd. Moeilijk om daar nog iets aan toe te voegen. Dat zal me leren om mijn recensie steeds maar uit te stellen. Ik beperk me hier dan ook tot wat losse flodders, tot wat persoonlijke leesbedenkingen, wat tenslotte nog altijd het hoofddoel is van deze blog.  

Wie nood heeft aan wat meer samenhang, verwijs ik graag door naar een mooi artikel  :   

https://reportersonline.nl/ik-moest-de-spoken-in-dit-huis-tot-leven-wekken-stefan-hertmans-over-zijn-nieuwe-roman-de-opgang/

 

Ik was om te beginnen al erg gecharmeerd en geïntrigeerd door de nochtans prozaïsche titel.  De opgang. Van de Vlaamse SS-er Willem Verhulst? Moest het niet eerder ondergang zijn? Maar de structuur van het boek, opgehangen aan de bezichtiging van een huis van onder naar boven, een Vlaams notarissenwoord blijkbaar, maakt het een perfecte keuze. 

De inhoud liet mij uiteraard niet onberoerd. Er is natuurlijk het grotere plaatje: het verhaal van de Vlaamse collaboratie, een ideale uitlaatklep voor een gefrusteerd individu dat  zich maar al te graag liet meeslepen.  Al druk ik dat te zacht uit. Want hoewel Verhulst misschien niet eigenhandig mensen heeft vermoord,  van achter zijn bureau waar hij ijverig lijstjes aanlegde met namen van 'verdachte individuen' heeft hij zeker honderden mensen de dood ingejaagd. Hij was bepaald geen kleine garnaal. 

Maar ik was nog meer in de ban van het kleine verhaal: dat van de man Verhulst in zijn gezin. Een bizarre situatie. Zijn Nederlandse , protestantse vrouw Mientje kon dan wel niet verhinderen dat hij buitenshuis volledig de militant-fascistische toer opging, binnen het gezin hield ze vast aan haar eigen morele waarden. In haar huis, in het bijzijn van de kinderen, geen vertoon van uniformen en geen wapens. Zo brutaal als Verhulst optrad buiten huis, zo mak was hij als hij netjes zijn uniform in de gang achterliet. Ook alle contacten met Duitse SS-ers  werden strikt achter gesloten deuren in de voorkamer - de dodenkamer - gehouden. De SS-dolk, cadeautje van vader aan zoon Adri, belandde dan ook prompt in het Lieveke, het water dat achter hun huis stroomde. Hoe hield Mientje het uit in deze schizofrene situatie? En wat te denken van Willems schaamteloze affaire met Griet, zo maar onder  de neus van Mientje. Ik kijk naar de familiekiekjes en vraag me af wat er echt in deze vrouw is omgegaan. 

 

Hertmans is een leeftijd- en studiegenoot van mij. Dat bevordert natuurlijk de herkenning in deze roman. Soms komt die tevoorschijn in kleine anekdotes, zoals die van de studentenbetoging in het kielzog van Parijs '68. Wat wisten we toen nog weinig over de achtergronden en reikwijdte van kreten als 'Walen buiten'.

 

Dat de roman zich afspeelt in Gent, heeft zeker ook meegespeeld in mijn appreciatie van deze roman. Vanop tram 4 tuur ik in de buurt op zoek naar restanten van het verleden. Een keer stapte ik ook echt uit aan het Sluizeken en ging op zoek naar het huis, dat bijna de status van een personage heeft gekregen in deze auto-docuroman.

Prachtig zijn ook de beschrijvingen. Mijn favoriete fragment:

De zondagavond glijdt weg in de dommelende zwartheid van de lege straten; de avond loopt naar zijn eind, de stilte keert terug. Er is alleen nog het geruststellende geluid van de voorbijrijdende tram door de Grauwpoort in de richting van het Gravensteen, waardoor de plankenvloeren in het hele huis lichtjes trillen; Mien ligt wakker in het donker. Diep in de smalle steeg onder haar hoort ze nog hoe iemand een kind naar binnen roept, hoe een dichtvallende deur aan de overkant de stemmen dempt. Daarna het voorbijkomen van enkele lallende soldaten, en dan niets meer tot, na een twintigtal minuten, het staal van de tramwielen feilloos weer over de sporen glijdt, geruststellend, nu in de andere richting. De wielen lijken haar gedachten met zich mee te nemen, een verlangen op te roepen om langs het traject van de tramsporen te slenteren, richting voorstad en de haven, tot bij het havenbassin waar de aken kunnen draaien – een zwarte reusachtige kom vol vervuild, in cirkels wentelend water dat nog even aarzelt voor het zich overgeeft aan de beweging van het door industrie omzoomde kanaal. De roep van de voorstad, door de voorbijschuivende tram opgewekt, doet haar verlangen om weer op te staan, in alle stilte nog even naar buiten te gaan, langs de voorstedelijke puien en handeltjes waar allerlei rommel door elkaar in de etalages uitgestald ligt, zo tot in de steeds verlatener straten, tot bij de houten loodsen waar de wind killer is en de geur van de gestapelde waren de eenzame wandelaar zin doet krijgen in boten, in weggaan zonder omkijken.

En deze beklijvende afsluiter van een hoofdstuk waarin Hertmans de houding van zoon Adriaan tegenover zijn vader onderzoekt:

Hoeveel waarheid verdraagt een mens, wanneer het over zijn eigen vader gaat?

 

Zei ik al dat ik dit boek ondertussen al twee keer gelezen heb?  Dat zegt genoeg, denk ik. 

Respect, Stefan. Dit was zo mooi en zo evenwichtig. Ik koester het boek en begin misschien wel heel binnenkort aan een derde lectuur.

★★★★★

 

Nachttrein naar Lissabon - Pascal Mercier

Vertaald door Gerda Meijerink
Uitgegeven bij Wereldbibliotheek
414 blz

Nachttrein naar Lissabon is een van de zeldzame boeken die ik nog in papieren versie heb gekocht.  Ik lees al een hele tijd vooral op mijn e-reader, en hoewel ik  telkens netjes betaal voor mijn e-boeken, voelt dat toch niet helemaal als kopen. Voor Nachttrein naar Lissabon heb ik met plezier een uitzondering gemaakt, want het is echt een pareltje om te koesteren.

Het uitgangspunt sprak mij al aan.  Op een dag verlaat de leraar klassieke talen Raimond Gregorius zonder boe of ba zijn klaslokaal, om er nooit meer terug te keren. De aanleiding was een boek dat hij  in handen gekregen had, een boek van de Portugese arts Prado. Geïntrigeerd vertrekt hij nog dezelfde nacht naar Lissabon, op zoek naar sporen van Prado in Lissabon. Van een radicale keuze gesproken. 

In Lissabon probeert Gregorius  in de voetstappen van Prado te lopen. Zo ontmoet Gregorius personages die nog getuigen zijn van het Portugal  onder Alcazar, van voor de Anjerrevolutie dus.  Die houden het verhaal op gang en zijn op zichzelf al interessant genoeg. En tussen al die ontmoetingen door  krijg je  fragmenten uit het - zeer filosofische - werk van Prado te lezen. Daar zit denkvoer in! En naarmate de zoektocht naar Prado  vordert, krijg je ook meer en meer het gevoel dat Gregorius in zijn zoektocht naar Prado, vooral zichzelf tegenkomt. De misschien wel boekengeleerde, maar absoluut niet streetwise Gregorius, is me in al zijn stunteligheid erg dierbaar geworden. En ook dat is een boeiende leeservaring. 

Een aanrader dus, maar met enig voorbehoud. Wie alleen maar naar de finish raast, zal voorbijvliegen aan wat je in, en ook tussen, de regels leest. Een intense maar noodzakelijk trage leeservaring. 

★★★★★

Lara - Anna Pasternak

Lara en Anna Pasternak, de link naar  Dokter Zjivago van Boris Pasternak is vlug gelegd. Ik kan mij niet meer goed herinneren of ik ooit het boek gelezen heb, maar enkele scènes uit de romantische verfilming met Omar Shariff en Julie Christie zijn voor altijd op mijn netvlies gebrand.   In Lara schrijft Anna Pasternak het verhaal dat  erachter zit, dat van Olga Ivinskaja, minnares en literaire muze van haar oudoom Boris Pasternak.  De personages Joeri Zjivago en Lara zijn in grote mate gebaseerd op Boris en Olga. Het is een boeiend verhaal geworden,  waarin de werkelijkheid  heel wat minder romantisch blijkt dan de film. Hoewel Olga in de familie Pasternak persona non grata was,  wint Anna Pasternak het vertrouwen van Irina, Olga's dochter.  Ze krijgt zo inzage in vertrouwelijke documenten en dat zorgt voor een zeer authentiek relaas. 

De petite histoire van de auteur en zijn minnares is op zich al lezenswaard. Die is ook heel nauw verweven met de Russische politieke geschiedenis. Boris Pasternak verliet zijn eerste vrouw en kinderen voor een tweede vrouw, Zinaida.     Toen hij daarna Olga ontmoette, durfde hij niet meer scheiden en hield er hoogst ingewikkeld twee huishoudens op na. Vooral Olga heeft daarvoor het gelag moeten betalen. Het Sovjetregime was helemaal niet opgezet met de  roman die Pasternak aan het schrijven was. In Dokter Zjivago laat Pasternak zich namelijk kritisch uit over de gevolgen van de revolutie. Pasternak genoot echter een zekere mate van bescherming vanwege Stalin en werd in tegenstelling tot andere collega's relatief ongemoeid gelaten. Maar zijn vriendin Olga werd wel naar een werkkamp in Siberië gestuurd. Pasternak had haar hiervoor kunnen behoeden door met haar te trouwen, maar dat heeft hij nooit gedaan. Na de dood van Stalin wordt het conflict tussen Pasternak en de Sovjetautoriteiten steeds scherper. Hij krijgt geen toestemming zijn werk te publiceren. Uiteindelijk zal de Italiaanse uitgever Feltrinelli zijn werk in 1957 in vertaling publiceren.  Het wordt een internationale triomf maar tegelijk ook  het einde van zijn binnenlandse carrière.   In volle Koude Oorlog wordt Dokter Zjivago de speelbal van de twee grote machtsblokken, al helemaal zo als Pasternak voor zijn roman in 1958  de Nobelprijs wint. De Sovjetautoriteiten zijn woedend en zinnen op wraak. Aan Pasternak durven ze niet raken, maar na zijn dood in 1960 wordt Olga samen met haar dochter Irina weer naar Siberië gedeporteerd. Olga moet qua tragiek niet onderdoen voor haar fictieve tegenpool Lara. 

Ik ben eigenlijk een rasechte fictielezer, maar dit levensverhaal heeft mij bijzonder geboeid. En misschien lees ik binnenkort nog wel eens de nieuwe vertaling van Dokter Zjivago.  Hoewel, 't blijft natuurlijk een dikke turf ...

★★★1/2

De waarheid over de zaak Harry Quebert - Joël Dicker

Vertaald door Manik Sarkar
Uitgegeven bij de Bezige Bij
632 blz.

Lang geleden dat een Franstalige auteur mijn pad kruiste. Het was zeker geen onaangename ontmoeting!

In New-York gaat de jonge successchrijver Marcus Goldman door een schrijvershel. Na het succes van zijn debuutroman is hij in een rollercoaster van feestjes en glamour terechtgekomen. Maar hij krijgt geen letter meer op papier. Zijn uitgever dreigt ermee zijn peperdure contract op te zeggen. Hij zoekt soelaas bij zijn vroegere mentor en vriend, professor Harry Quebert. De timing is  ongelukkig: in de tuin van Harry Quebert worden de stoffelijke resten gevonden van een vijftienjarig meisje, dat ongeveer dertig jaar eerder op mysterieuze wijze verdwenen was. Alle sporen leiden naar Harry.

Marcus bijt zich vast in de zaak, vastbesloten de onschuld van zijn (enige) vriend te bewijzen. 

En als je dat zo leest, zou je kunnen denken dat dit de zoveelste misdaadroman is. Dat is het ook, en nog niet eens een slechte. De plot blijft overtuigen tot op het einde. Misschien is de rol die Marcus mag spelen bij het onderzoek geen reële afspiegeling van het echte politiewerk, maar dat valt in het niets vergeleken bij de vele verrassende wendingen  die  Joël Dicker op de lezer afvuurt. 
De waarheid over de zaak Harry Quebert is evengoed het verhaal van de schrijver die worstelt met zijn ambitie en succes, en die zoekt naar zijn echte roeping. Het is een verhaal van liefde en vriendschap en trouw, en een prachtige schets van een van die kleine stadjes in een landelijk Amerika.

Het boek won enkele literaire prijzen en kreeg zeer goede kritieken. Het Parool noemde het 'een ouderwets leesavontuur' en die omschrijving beviel me wel. Het boek scoort hoog op mijn schaal van leeservaring: het heeft een perfect leesritme. Niet te traag, niet te snel. Gewoon lekker lezen. Heerlijk was dat.  Maak alvast maar wat plaats in je vakantiekoffer!

★★★★☆

De vijand van mijn vader – Almudena Grandes

Vertaald door Mia Buursma

Uitgegeven bij Signatuur

400 blz

Spanje 1947. In Europa is het fascisme tot staan gebracht, maar in Spanje blijft Franco aan de macht tot halfweg de jaren 70. Dat zijn feiten die je wel weet uit de geschiedenislessen, maar als je erover leest in een roman met een jongetje van negen in de hoofdrol krijgt het verleden een heel persoonlijk gezicht. 

Nino groeit op in een bijzondere omgeving : omdat zijn vader   guardia civil is,  woont hij in de kazerne, samen met de andere  gezinnen van de ‘rijkswachters’. De jonge Nino en zijn zusjes horen en zien dingen die een kind niet zou moeten zien. Hoewel de burgeroorlog  officieel gedaan is, blijft hij in de bergen van Zuid-Spanje maar doorgaan. De guardia civil maakt er nog steeds intensief jacht op de ‘rooien’ en het gaat er bepaald niet zachtzinnig aan toe.  

Nino is dan ook het liefst buiten, weg van het dorp. Zo leert hij Pepe de Portugees kennen, een vreemdeling uit het niets opgedoken, met wie hij zalige zomerdagen beleeft, vissend en luierend in de heuvels rond het dorp. Zijn vriendschap is voor de jonge Nino heel belangrijk, net als zijn ‘lessen dactylografie’ in het huis van de Blonde, een nest van linkse vrouwen.  Hij komt er in contact met boeken, wordt een fervent lezer van Jules Verne en krijgt een nieuwe kijk op de wereld rondom zich.

Spannend wordt het als Nino moet kiezen, want de vijanden van zijn vader zijn niet altijd zijn vijanden.

Van Almudena Grandes las ik al eerder Het ijzige hart, ook al over dat onverwerkte Spaanse verleden. En Grandes is lang niet de enige auteur die de deuren naar het verleden openzet: er is ook Jaume Cabré met De stemmen van de Pamano*, C.J. Samson met Winter in Madrid*, Maria Duenas met Het geluid van de nacht …  Mag er eindelijk gepraat worden over een stuk geschiedenis dat  de Spaanse maatschappij tot  vandaag verdeelt?

Authentiek en nergens melodramatisch : een overtuigende historische roman van de betere soort.

★★★★☆

* Van deze boeken kun je een bespreking lezen in mijn blogartikel van 30 september 2011.

Hotel op de hoek van bitter en zoet - Jamie Ford

Vertaald door Jan Smit
Uitgegeven bij Mistral
320 blz.

Seattle 1986. Henry Lee, een Amerikaan met Chinese roots, vindt moeilijk zijn draai na de dood van zijn vrouw. Op een van zijn wandelingen door de stad is hij er getuige van hoe na 40 jaar verval Hotel Panama vanonder het stof wordt gehaald. De nieuwe eigenares poseert met een kleurige bamboe-parasol die ze nog in de kelders van het hotel gevonden heeft. Voor Henry is dat de trigger naar het verleden. Net geen twaalf was hij toen hij Keiko leerde kennen. Het zelfzekere Japanse meisje helpt hem doorheen een moeilijke schooltijd. Samen trotseren ze het racisme van hun blanke klasgenootjes, samen leren ze de jazz kennen, samen verkennen ze de stad … Maar in 1942 worden hun levens bruusk overhoop gehaald als, na Pearl Harbour, alle Westkust Amerikanen van Japanse origine verplicht geïnterneerd worden zgn. relocation centers, lees: opgesloten in kampen. Henry heeft zelf Chinese roots. Aan de internering ontsnapt hij, maar de gebeurtenissen tekenen ook zijn leven. 

Ik zal wel in herhaling vallen, maar deze mix van wereldgeschiedenis en een authentiek levensverhaal van een individu werkt bij mij altijd. Dat de jazz-scene in beeld komt is nog een extra troef. Hotel op de hoek van bitter en zoet is confronterend omdat hij duidelijk maakt dat racisme altijd latent aanwezig is en zeker in oorlogstijd makkelijk extreme vormen aanneemt. Maar tegelijkertijd is het ook een ontroerende liefdesroman. Hier zit een verfilming in.

★★★★☆

    

You, fascinating you - Germaine Shames

“Behind every great love song is an unforgettable woman.”

  

In 1938 schreef de Italiaanse orkestleider maestro Pasquale Frustrace een lied voor Margit Wolf, een Hongaarse ballerina waarop hij verliefd was geworden. Tu, solamente tu werd eerst opgenomen door Vittorio de Sica en haalde snel de hitparades. Zarah Leander zong het als Du Immer Wieder Du maar voor de meesten onder ons klinkt de versie  van de Glenn Miller Army Air Force Band het bekendst in de oren. Je kan de song in zijn verschillende versies hier beluisteren:

http://germainewrites.com/hear-the-song/

Het verhaal achter de song is minder bekend. De roman begint als een liefdesverhaal maar minstens even belangrijk is dat het verhaal zich afspeelt in de boeiende wereld van muziek en opera en ballet. De talkies worden steeds populairder en dat heeft zijn gevolgen voor wie van de muziek moet leven: het leven van Pasquale en Margit loopt niet altijd van een leien dakje. Bekende namen als Vittorio de Sica, Zarah Leander, Cecil B. de la Mille en, heel even, Greta Garbo, kruisen het pad van de hoofdpersonages en geven de roman dat tikkeltje meer. Als het verhaal de oorlogsjaren induikt, wordt het een aangrijpend verhaal van moed en volharding, dat weer minder gekende facetten van deze dramatische periode in de geschiedenis van de twintigste eeuw tot leven brengt. Het jonge stel Frustrace-Wolf krijgt het onder het Mussolini-bewind  steeds moeilijker.  Almaar meer wetten maken het dagelijkse leven van joden moeilijk. De joodse Margit wil absoluut met hun zoontje nog eens naar Hongarije, bij haar ouders. Frustrace blijft in Italië. En plots bevindt ze zich aan de verkeerde kant van de grens en kan niet meer terug. De situatie wordt uitzichtloos en Margit heeft er alles voor over opdat haar zoon zijn vader zou terugzien. Het is haar survivor’s story die Germaine Shames vertelt in You, fascinating you.  

De roman is voorlopig alleen in het Engels te verkrijgen. Ik hoop dat hij snel in het Nederlands vertaald wordt. Wordt zeker een bestseller.
★★★★☆

De hongerspelen – Suzanne Collins

Vertaald door Maria Postema

Uitgegeven bij Van Goor, Unieboek

340 blz.

Ik beken, ik was wat sceptisch, zoals altijd als er een hype in het spel is. Maar ik was ook nieuwsgierig naar het verhaal achter de intrigerende titel. 
De plot is overtuigender als je het boek leest, dan als je hem samenvat. Als straf voor een rebellie uit het verleden moeten de twaalf districten van Panem elk jaar een jongen en een meisje leveren aan het Capitool. In iets wat het midden houdt  tussen een adventure game en een reality-show moeten de kinderen vechten voor hun leven, tot er maar één overblijft. Dat zijn de hongerspelen. Bizar fantasy-achtig gegeven, dat een beetje geïnspireerd is op de Griekse mythe van de Minotaurus. Toch zullen ook sceptici van het genre niet kunnen weerstaan  aan de kracht waarmee Collins je meezuigt in haar universum, vanop het moment dat de 16-jarige Katniss Everdeen vrijwillig de plaats inneemt van haar jongere zusje.  Kan je de hongerspelen echt winnen?
Is wat op het eerste gezicht onwaarschijnlijk klinkt, niet ook een beetje een spiegel van onze maatschappij? In elk geval zijn de emoties en gevoelens van de hoofdpersonages universeel herkenbaar en vooral, het is spannend tot op het einde. De reeks is ongelooflijk verslavend. Voorzie dus best wat tijd als je eraan begint! 

Oh ja, in je bib vind je dit boek waarschijnlijk bij de jeugdromans. Maar dat maakt toch niets uit, als het een goed boek is?

Lees ook deel 2: Vlammen (405 blz) en deel 3: Spotgaai (432 blz.)

Vrede op Ithaca – Sándor Márai

Vertaald uit het Hongaars door Frans van Nes

Uitgeverij Wereldbibliotheek  

301 blz.

Vrede op Ithaca lezen is als thuiskomen in het pure lezen. Het lezen zoals we dat als kind deden, vol overgave en zonder onderscheid. Ik zal zowat twaalf geweest zijn toen ik de verhalen van de Ilias en de Odyssee leerde kennen in een groot geïllustreerd boek. Het werd het begin van een jarenlange fascinatie voor de klassieke mythologie.

Márai raakte dus duidelijk een gevoelige snaar bij mij met deze roman over Odysseus, door hem consequent Ulysses genoemd. Misschien verliest  Ulysses bij Márai wat van zijn heldhaftige pluimen, net als zijn illustere kompanen Nestor, Achilles, Menelaüs … Maar wat hij verliest wint hij dubbel en dik terug: de Ulysses van Márai is op de eerste plaats een mens, complex en boeiend. In de eerste zang probeert Penelope uit te leggen wie haar man was. Soms doet ze dat vrij laconiek. Mijn man kon wonderbaarlijk goed van huis vertrekken. Hij kon ook fantastisch thuiskomen. Maar één ding kon hij niet: blijven. Dan weer met gepaste bitterheid én met mildheid, naarmate ook zij haar rol in dit verhaal van goden en mensen beter  leert inschatten.  Márai doet voor Penelope wat Paul Lebeau ooit deed voor de figuur van Xanthippe: hij transformeerde haar van stereotype naar vrouw van vlees en bloed. In zang 2 leert de zoon Telemachus van de minnaressen van zijn vader wie of wat zijn vader echt was.  Ten slotte komt Telegonus aan het woord, de zoon die Ulysses verwekt heeft bij de godin Circe. Zijn ontmoeting met zijn vader zal uiteindelijk heel beslissend zijn.  Tegelijk is Vrede op Ithaca het verhaal over de ontwikkeling van  de maatschappij,  waarin de mens het steeds meer overneemt van de goden als regisseur van zijn eigen leven. Dat levert  interessante one-liners op en stof om over na te denken, zonder direct zwaarwichtig te worden. Boeiende lectuur dus, waarin de stijl van het oude epos met zijn ronkende epitheta aangenaam samengaat met een moderne invalshoek.
 

✮✮✮✮✩